Triết học Cổ điển Đức

Triết học Cổ điển Đức

Triết học Cổ điển Đức

Khái niệm “Triết học cổ điển Đức” dùng để chỉ sự phát triển triết học của nước Đức ở nửa cuối thế kỷ XVIII và nửa đầu thế kỷ XIX, được mở đầu từ hệ thống triết học của Cantơ trải qua Phíchtơ, Sêlinh đến triết học duy tâm của Hêghen và triết học duy vật của Phoiơbắc.

1.Điều kiện kinh tế – xã hội, khoa học và đặc điểm của triết học cổ điển Đức
1.1. Điều kiện kinh tế – xã hội, khoa học

Triết học cổ điển Đức ra đời trong điều kiện lịch sử hết sức đặc biệt. Nước Đức vào cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX vẫn còn là một quốc gia phong kiến điển hình, với 360 tiểu vương quốc tự lập trong một liên bang Đức chỉ còn là hình thức, lạc hậu về kinh tế và chính trị. Thủ công nghiệp, công nghiệp, nông nghiệp bị đình đốn. Triều đình vua Phổ Phriđrich Vin Hem vẫn tăng cường quyền lực duy trì chế độ quân chủ, cản trở đất nước phát triển theo con đường tư bản chủ nghĩa. Cả đất nước bao trùm bầu không khí bất bình của đông đảo quần chúng.

Trong khi đó ở nước Pháp đã tiến hành cuộc cách mạng tư sản, ở nước Anh thực hiện cuộc cách mạng công nghiệp làm rung chuyển châu Âu, đưa châu Âu bước vào nền văn minh công nghiệp. Tấm gương của các nước Tây Âu đã thức tỉnh tinh thần cách mạng của giai cấp tư sản Đức và những bộ phận tiến bộ khác của xã hội Đức. Nhưng vì giai cấp tư sản Đức và những lực lượng tiến bộ khác nằm rải rác ở những vương quốc nhỏ tách rời nhau, nhỏ bé về số lượng, yếu kém về kinh tế và chính trị nên không thể tiến hành cách mạng tư sản trong thực tiễn, mà chỉ tiến hành cách mạng về phương diện tư tưởng. Họ muốn thỏa hiệp với tầng lớp phong kiến quý tộc Phổ, giữ lập trường cải lương trong việc giải quyết những vấn đề phát triển đất nước.

Trước đòi hỏi của quá trình phát triển phương thức sản xuất tư bản ở các nước Tây Âu, khoa học tự nhiên đã đạt nhiều thành tựu lớn: phát hiện ra điện, phát hiện ra ôxy và bản chất sự cháy của Lavoadie; việc phát hiện ra tế bào của Lơvenhuc; học thuyết về dưỡng khí của Pritski và Sielo… Những thành tựu đó chứng tỏ sự hạn chế của phương pháp tư duy siêu hình trong việc lý giải bản chất của các hiện tượng tự nhiên và thực tiễn xã hội đang diễn ra. Nó đòi hỏi cần có cách nhìn mới, phương pháp mới, quan niệm mới về vai trò và khả năng của con người. Triết học cổ điển Đức ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu đó.

1.2. Đặc điểm của triết học cổ điển Đức

– Triết học cổ điển Đức chứa đựng một nội dung cách mạng nhưng hình thức của nó cực kỳ “rối rắm”, bảo thủ. Đặc điểm này thể hiện rõ nét nhất trong triết học của Cantơ và Hêghen.

– Đề cao vai trò tích cực của hoạt động con người, coi con người là một thực thể hoạt động, là nền tảng và điểm xuất phát của mọi vấn đề triết học. Con người là chủ thể đồng thời là kết quả của quá trình hoạt động của chính mình; tư duy và ý thức của của con người chỉ có thể phát triển trong quá trình con người nhận thức và cải tạo thế giới.

– Tiếp thu tư tưởng biện chứng trong triết học cổ đại, triết học Đức xây dựng phép biện chứng trở thành phương pháp luận triết học độc lập với phương pháp tư duy siêu hình trong lĩnh vực nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên và xã hội. Giả thuyết hình thành vũ trụ của Cantơ; việc phát hiện ra những quy luật và phạm trù của Hêghen đã làm cho phép biện chứng trở thành một khoa học thực sự mang ý nghĩa cách mạng trong triết học. Đây là một đặc điểm nổi bật của triết học cổ điển Đức.

– Với cách nhìn bao quát, biện chứng, nhiều nhà triết học Đức có tham vọng xây dựng một hệ thống triết học vạn năng không những làm nền tảng cho thế giới quan của con người mà còn trở thành một thứ khoa học của các khoa học. Do vậy, trong học thuyết triết học của Cantơ, Duyrinh, Hêghen thường bàn đến nhiều vấn đề như: khoa học tự nhiên, pháp quyền, lịch sử, luân lý, mỹ học.

2. Một số học thuyết triết học tiêu biểu
2.1. Cantơ (1724-1804)

Cantơ sinh năm 1724 trong một gia đình quý tộc Phổ. Thời trẻ từng theo học trường đại học Tổng hợp Kenixbéc. Sau khi tốt nghiệp ông được giữ lại và giảng dạy ở đây. Ông quan tâm chủ yếu đến những vấn đề triết học và bỏ nhiều công sức để viết các tác phẩm triết học; trong đó có những tác phẩm chủ yếu như: “Lịch sử tự nhiên đại cương và thuyết bầu trời” (1755), “Phê phán lý tính thuần túy” (1781), “Phê phán lý tính thực tiễn” (1788), “Phê phán khả năng suy diễn” (1790).

Triết học của Cantơ phát triển qua hai thời kỳ chính; thời kỳ từ năm 1746 đến 1770, gọi là “thời kỳ tiền phê phán” bộc lộ quan điểm duy vật gắn với khoa học tự nhiên. Từ năm 1770 trở đi gọi là “thời kỳ phê phán” bộc lộ nhiều quan điểm triết học khó hiểu. Vì vậy để nắm được nội dung triết học của ông, chúng ta nghiên cứu một số vấn đề chủ yếu sau:

2.1.1. Quan niệm về đối tượng và nhiệm vụ của triết học

Cantơ coi đối tượng của triết học là phải xác định bản chất của con người; ông cho rằng cho đến nay các khoa học vẫn chưa có được một nền tảng vững chắc bởi vì khoa học về con người vẫn chưa được chú trọng và phát triển đúng mức. Do đó, triết học phải hướng vào việc giải quyết những vấn đề cuộc sống và hoạt động thực tiễn của con người. Triết học cần đem lại cho con người một cơ sở và nền tảng thế giới quan mới, vạch ra những nguyên tắc cơ bản của cuộc sống. Để làm được điều đó. triết học phải giải quyết các vấn đề sau:

“Tôi có thể biết được cái gì?
Tôi cần phải làm gì?
Tôi có thể hy vọng cái gì ”

Ba vấn đề trên phản ánh ba khía cạnh cơ bản nhất, trong mối quan hệ giữa con người với thế giới, đó là: Nhận thức – Thực tiễn. Vấn đề thứ nhất mang tính thế giới quan và nhận thức luận được nghiên cứu trong triết học lý luận. Vấn đề thứ hai mang tính thực tiễn được nghiên cứu trong triết học thực tiễn. Vấn đề thứ ba mang cả tính thực tiễn, cả tính lý luận được nghiên cứu trong thẩm mỹ học. Vì vậy, triết học của Cantơ chứa đựng đầy tính nhân đạo, đem lại cho con người một cách nhìn mới về thế giới và chính bản thân mình, đưa con người tới tự do và hạnh phúc.

2.1.2. Quan niệm về thế giới

Quan niệm về thế giới của Cantơ được biểu hiện chủ yếu qua tác phẩm: “Lịch sử tự nhiên đại cương và thuyết bầu trời”, “Phê phán lý tính thuần tuý”.

Xuất phát từ luận điểm: “Hãy cho tôi vật chất, tôi sẽ chỉ cho các anh thấy thế giới ra đời từ vật chất nhưng thế nào” . Ông khái quát định luật vạn vật hấp dẫn của Niutơn và nghiên cứu bầu trời, trái đất, đại dương; từ đó đưa ra quan niệm sau:

Tất cả các hành tinh, vũ trụ không phải ngay từ đầu đã có được trạng thái tồn tại như hiện nay. Từ thời xa xưa nhất, cả thế giới đều nằm trong trạng thái hỗn độn. Nhờ lực hấp dẫn mà các hạt vật chất khuếch tán khắp không gian đã dần dần tụ lại thành đám mây lớn. Thông qua lực hút và lực đẩy, trong lòng đám mây xuất hiện những luồng gió xoáy làm cho các hạt vật chất kết lại theo hình cầu. Do ma sát khi va chạm nên chúng ở nhiệt độ cao. Vì lực hút chiếm ưu thế nên các hạt vật chất liên kết với nhau tạo thành mặt trời và các hành tinh có độ nóng khác nhau tuỳ theo mức độ ma sát. Nhưng vì khoảng không vũ trụ quá lớn và do có lực đẩy nên lực hấp dẫn không đủ sức hút tất cả lượng vật chất của vũ trụ thành một khối, mà tạo thành nhiều hành tinh độc lập với nhau. Do lực hấp dẫn tỉ lệ thuận với khối lượng, nên những hành tinh ở gẫn mặt trời thì nặng hơn so với các hành tinh ở xa. Trái đất cũng hình thành như vậy. Lúc đầu nhiệt độ rất cao, sau do có sự tỏa nhiệt nên nhiệt độ bề mặt hạ thấp dần, đông cứng lại tạo thành lớp bên ngoài.
Nhiệt độ tiếp tục hạ thấp đến mức độ phù hợp thì các loại sinh vật hình thành. Còn lớp ruột bên trong vẫn ở dạng nóng chảy. Như vậy, không chỉ mọi sự vật mà cả toàn bộ vũ trụ nói chung đều nằm trong quá trình phát sinh, phát triển và diệt vong như một quy luật “sắt đá của tự nhiên”.

Quan điểm duy vật trên được ông phát triển thêm trong khi bàn đến “vật tự nó”. Ông cho rằng trong thế giới luôn tồn tại “vật tự nó” một cách khách quan độc lập bên ngoài con người, chính nó tác động tới con người tạo ra kinh nghiệm cảm tính.

Quan niệm về thế giới của Cantơ chứa đựng nhiều tư tưởng duy vật và hoàn chỉnh hơn so với các giả thuyết về vũ trụ trước đó, nó đem lại cho con người một cách nhìn mới – cách nhìn phát triển về thế giới; bước đầu xây dựng nền tảng cho quan niệm phát triển biện chứng về tự nhiên.

2.1.3. Quan niệm về nhận thức

Quan niệm nhận thức của Cantơ được trình bày chủ yếu trong tác phẩm “phê phán lý tính thuần túy”, nhằm trả lời câu hỏi “Tôi có thể biết được cái gì”.

Theo Cantơ trước khi nhận thức phải xác định rõ đối tượng và nghiên cứu giới hạn của tri thức con người. Ông khẳng định đối tượng nhận thức là các sự vật trong thế giới và nó tồn tại khách quan. Nhưng do còn bị ảnh hưởng của quan niệm siêu hình nên ông chia đối tượng nhận thức thành hai phần: Hiện tượng (phênomen) và “Vật tự nó” (numen). Ở đây hiện tượng bao gồm hình vẻ bề ngoài, các thuộc tính bề ngoài của đối tượng. Còn “Vật tự nó” bao gồm các mặt cơ bản, bản chất bên trong và các quy luật vận động nội tại của đối tượng. Hiện tượng và “Vật tự nó” phân định tuyệt đối không có mối liên hệ.

Về tri thức của loài người ông chia thành hai loại: “Tri thức kinh nghiệm cảm tính” và “ Tri thức tiên nghiệm” . “Tri thức kinh nghiệm cảm tính” chỉ nắm bắt được những hiện tượng riêng biệt hỗn độn. “Tri thức tiên nghiệm” có sẵn trong ý thức của mỗi người có khả năng sắp đặt lại tri thức kinh nghiệm theo một trình tự liên kết chặt chẽ với nhau thành mối liên hệ có tính tất yếu, phổ quát. Như vậy, một mặt Cantơ thừa nhận đối tượng nhận thức (các sự vật) tồn tại khách quan, mặt khác lại cho rằng quy luật của thế giới là sản phẩm của ý thức con người. Đây là một biểu hiện của quan điểm nhị nguyên luận.

Ông cho rằng mục đích của con người là nhận thức “vật tự nó”, muốn thế phải trải qua quá trình phát triển lần lượt qua ba giai đoạn sau:
Giai đoạn trực quan cảm tính. Sự vật bên ngoài tác động vào giác quan của con người một cách đơn lẻ, riêng biệt cho nên con người chỉ thu nhận được một mớ cảm giác hỗn độn, kết quả đó chưa phản ánh đúng sự vật. Sau đó, nhờ có hai hình thức tiên nghiệm là không gian và thời gian (là hai hình thức có sẵn từ trước trong ý thức) mà mớ cảm giác được xếp đặt lại theo một trình tự trở thành tri giác. Những tri giác này còn mang tính chủ quan và đơn lẻ chưa phổ quát vì nó phụ thuộc vào độ nhạy cảm của cơ quan cảm giác ở mỗi con người. Trực quan cảm tính mới giúp con người hiểu những gì sự vật biểu hiện ra bên ngoài, tức hiện tượng; chưa nhận biết được “vật tự nó”.

Giai đoạn giác tính. Để khách quan hóa, phổ quát hóa kết quả trực quan cảm tính thì phải chuyển lên giai đoạn giác tính. Giác tính là hoạt động của tư duy quy tụ sự đa dạng của các tri giác cảm tính thông qua các khái niệm và phạm trù. Giác tính biến các tri giác cá nhân thành các tri thức khách quan được mọi người công nhận. Trong giai đoạn này con người thường phải sử dụng 12 phạm trù được chia thành bốn nhóm: phạm trù lượng (thống nhất, nhiều vẻ, chỉnh thể); phạm trù chất (hiện thực, phủ định, hạn chế); phạm trù quan hệ (phụ thuộc, độc lập, nhân, quả, tác động); phạm trù trạng thái (khả năng, tồn tại, tất nhiên, ngẫu nhiên). Theo Cantơ nguồn gốc của phạm trù là tiên nghiệm. Các phạm trù lúc đầu mới chỉ là các hình thức tư tưởng chưa có nội dung. Vì thế các phạm trù phải được vận dụng vào kinh nghiệm cảm tính nhờ phép suy diễn thông qua thời gian hình thành các lược đồ. Đây là những quy tắc hình thành trong tư duy. Nhờ các lược đồ mà các lý luận khoa học được hình thành; từ đây mới có cơ sở để sáng tạo ra các quy luật của tự nhiên. Ông kết luận: “Quy luật tự nhiên cần được tìm trong chính chúng ta, nghĩa là trong giác tính của chúng ta”.

Như vậy, nguồn gốc của mọi tri thức con người xuất phát từ giác tính; chúng là kết quả của phép suy diễn tiên nghiệm các phạm trù của giác tính vào kinh nghiệm cảm tính. Kết quả của giác tính đã tạo ra cơ sở để nhận thức “vật tự nó”.

Giai đoạn lý tính. Theo Cantơ, lý tính là giai đoạn cao nhất trong quá trình nhận thức. Nó không nghiên cứu các quan niệm cụ thể như giác tính mà chuyên nghiên cứu các quy tắc, nguyên tắc liên kết giác tính thành các nguyên lý chung để nhận thức “vật tự nó”. Thế nhưng lúc này tư duy con người gặp phải những mâu thuẫn (antinomic) không thể vượt qua được:

– Chỉnh đề: Thế giới có một điểm đầu trong thời gian, có một giới hạn trong không gian; phản đề: thế giới không có điểm đầu trong thời gian và không có giới hạn trong không gian.

– Chỉnh đề: Bất cứ sự vật phức tạp nào cũng đều do vật đơn giản, bộ phận đơn giản hợp thành; phản đề: Trên thế giới không có cái gì đơn giản cả, mọi cái đều phức tạp.

– Chỉnh đề: Trên thế giới ngoài tính nhân quả và tính tất nhiên ra, còn có tự do; phản đề: Trên thế giới không có cái gì tự do cả.

– Chỉnh đề: Trên thế giới có một thực thể tuyệt đối; phản đề: Trên thế giới không có một thực thể tuyệt đối nào cả.

Trong quá trình giải quyết “Tôi có thể biết được cái gì?” Cantơ vừa bộc lộ quan điểm nhị nguyên luận, vừa biểu hiện quan điểm của thuyết không thể biết. Một mặt thừa nhận các sự vật tồn tại khách quan, mặt khác lại khẳng định các quy luật của thế giới là sản phẩm của tư duy. Một mặt thừa nhận khả năng nhận thức của con người không ngừng vươn lên, mặt khác lại khẳng định con người không thể nhận biết được “vật tự nó” tức bản chất, quy luật vận động bên trong của các sự vật.

2.1.4. Quan niệm về con người

Khác hẳn với các nhà triết học Anh, Pháp, Cantơ không chỉ bàn đến lĩnh vực bản thể luận, nhận thức luận mà còn bàn đến con người với tính cách là một chủ thể hoạt động. Trong tác phẩm “Phê phán lý tính thực tiễn” Cantơ đã đưa ra quan điểm như sau: Con người là chủ thể hoạt động là nền tảng và là điểm xuất phát của mọi vấn đề triết học. Con người vừa là chủ thể, đồng thời là kết quả quá trình hoạt động của chính mình. Bản thân lịch sử là phương thức tồn tại của con người. Mỗi cá nhân hoàn toàn làm chủ vận mệnh của mình và tự ý thức về mình. Bên cạnh quan điểm tiến bộ đó, Cantơ cùng bộc lộ hạn chế ở chỗ, đề cao sự mạnh trí tuệ của con người tới mức cực đoan: sáng tạo ra các quy luật của thế giới. Thần thánh hóa con người tới mức coi bản thân thế giới tự nhiên phải hoạt động theo ý chí con người.

2.1.5. Quan niệm về chính trị xã hội

Quan niệm về đạo đức: Để trả lời câu hỏi “Tôi cần phải làm gì?” Cantơ đã xây dựng một số quan niệm về đạo đức, những quan niệm đó chứa đựng trong tác phẩm “Phê phán lý tính thực tiễn”. Ông cho rằng, trong xã hội cần phải có các quy tắc đạo đức. Các quy tắc đó không thể xuất phát từ yếu tố cảm tính nhất thời mà phải xuất phát từ lý tính. “Lý tính là nguồn gốc duy nhất sinh ra các nguyên lý và chuẩn mực đạo đức” bởi vì các khát vọng cảm tính chỉ đưa con người tới ích kỷ, phi đạo đức.
Cantơ đưa ra nguyên lý cơ bản của đạo đức, gọi là mệnh lệnh tuyệt đối. Mệnh lệnh đòi hỏi mọi người sống phù hợp với tự nhiên, tôn trọng mình, tôn trọng người khác, sống theo lẽ phải, tôn trọng sự thật, sống bình đẳng trong cộng đồng. Người này có quyền nào đó, thì mọi người khác phải có quyền như thế, tạo điều kiện để họ thực hiện được quyền đó. Mọi người cần phải ngăn chặn những hành động trái với mệnh lệnh tuyệt đối.

Ông còn cho rằng: Tự do là phạm trù trung tâm của đạo đức, là lý tưởng cao cả nhất của nhân loại, là cái cao quý nhất trên trần gian.

Quan điểm đạo đức tuy có nhiều điểm không tưởng phi lịch sử, phi giai cấp, thiếu cơ sở hiện thực nhưng chứa đựng nhiều tư tưởng nhân đạo sâu sắc vì nó góp phần xóa bỏ quan niệm ích kỷ hẹp hòi, giải phóng tư tưởng con người khỏi gông cùm của ý thức hệ phong kiến.

Quan niệm về lịch sử: Ông cho rằng lịch sử là phương thức tồn tại của con người như một chủ thể, trong đó bằng hoạt động của mình con người ngày càng phát triển những khả năng và bản chất của mình. Bản thân lịch sử là một quá trình thống nhất, phát triển theo quy luật nội tại của nó, chứ không phải do chúa trời hay lực lượng siêu nhiên nào tạo. Vì thế, các cuộc xung đột giữa các giai cấp khác nhau là một điều hoàn toàn phù hợp với quy luật khách quan của lịch sử. Quan điểm về lịch sử trên biểu hiện Cantơ đang tiếp cận dần với tư tưởng biện chứng.

Quan niệm về nhà nước: Thừa nhận và phát triển tư tưởng về khế ước xã hội, Cantơ cho rằng: Nhà nước là sự liên kết của mọi người trong khuôn khổ pháp luật nhằm giám sát và bảo đảm bình đẳng cho mọi công dân. Nhà nước ra đời không phải là ngẫu nhiên, mà do mâu thuẫn của xã hội nhằm giải quyết những đối kháng xã hội, điều hoà sự phát triển của xã hội theo hướng ngày càng hoàn thiện. Cantơ mong muốn giải quyết mâu thuẫn đó bằng hòa bình, ông muốn xóa bỏ chiến tranh vì theo ông, chiến tranh phá hoại các chuẩn mực đạo đức của con người.

Mặc dù quan niệm về chính trị xã hội của Cantơ còn hạn chế ở chỗ chưa nhận thấy nền tảng kinh tế làm nảy sinh các mặt khác nhau của xã hội, nhưng nó đã bao hàm nhiều giá trị tư tưởng quý báu. Nó đặt nền móng cho quan điểm duy vật lịch sử sau này.

2.1.6. Quan niệm về thẩm mỹ

Để trả lời câu hỏi “Tôi có thể hy vọng cái gì?” Cantơ xây dựng một số quan niệm về thẩm mỹ. Những quan niệm đó được biểu hiện qua nội dung của tác phẩm “Phê phán năng lực phán đoán”.

Ông quan niệm: Vươn lên cái đẹp là khát vọng của con người, chỉ có trong con người mới có lý tưởng của cái đẹp. Con người tự tạo cho mình khả năng đánh giá và thưởng thức cái đẹp. Cái đẹp là phạm trù trung tâm của thẩm mỹ học. Nhưng ông lại cho rằng, quan niệm về cái đẹp cũng có mâu thuẫn. Một mặt cái đẹp mang tính phổ quát tất yếu; mặt khác cái đẹp mang tính cá biệt bởi vì nó là kết quả thưởng thức của từng cá nhân.

I.Cantơ là một trong những nhà triết học của nước Đức thời kỳ thế kỷ XVIII-XIX, những quan điểm triết học của ông cả thời kỳ “tiền phê phán” và “thời kỳ phê phán”” đã đặt nền móng cho quan niệm biện chứng tự nhiên, lịch sử; đồng thời đặt ra nhiều vấn đề sâu sắc cho sự phát triển của triết học phương Tây hiện đại.

Triết học Cổ điển Đức

5/5 - (100 Bình chọn)

Báo giá dịch vụ viết thuê luận văn

Luận Văn A-Z  nhận làm trọn gói dịch vụ viết thuê luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ. Liên hệ ngay dịch vụ viết thuê luận văn của chúng tôi!

UY TÍN - CHUYÊN NGHIỆP - BẢO MẬT

Nhận báo giá Xem thêm

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Bạn cần hỗ trợ?